Passiversatzformen
در این درس با سه جانشین مهم مجهول در آلمانی آشنا میشوید: ساخت «sich lassen + Infinitiv» که بر امکانپذیری یا اجازهپذیری تأکید دارد، ساخت رسمی «sein + zu + Infinitiv» که در متون حقوقی و فنی بسیار بهکار میرود، و پسوند بارزش «-bar/-lich/-abel» که از فعل، صفت قابلانفعالی میسازد. در سطح C1 باید بتوانید این ساختها را نهتنها تشخیص دهید، بلکه در نوشتار و گفتار رسمی، بهویژه در مقالات دانشگاهی و مکاتبات اداری، بهدرستی بهکار ببرید.
سلام! امروز میخواهیم وارد دنیای جذاب ساختهای جایگزین مجهول شویم. در آلمانی علاوه بر مجهول عادی با «werden»، راههای ظریفتری هم وجود دارد که نهتنها فعل مجهول، بلکه معنای دقیقتری مانند «شدنی بودن»، «بایستن» یا «امکانپذیری» را منتقل میکنند.
این ساخت از مصدر «lassen» بههمراه «sich» استفاده میکند و نشاندهندهی این است که کاری قابل انجام، قابل اجازه دادن یا شدنی است. توجه کنید که در اینجا «lassen» معنای «رها کردن» یا «واگذاردن» میدهد، نه «دادن» بهمعنای دستور:
> Das Problem lässt sich leicht lösen. > (این مسئله بهراحتی قابلحل شدن است.)
اگر بخواهیم جمله را با مجهول بنویسیم، میگوییم: «Das Problem kann leicht gelöst werden.» اما صورت «lässt sich lösen» طبیعیتر و کوتاهتر است. نکتهی مهم دستوری این است که فعل اصلی همیشه بهصورت مصدر (Infinitiv) در انتهای جمله میآید و «sich» بسته به فاعل، در جایگاه سوم یا چهارم قرار میگیرد. در جملهی اصلی، «sich» بعد از فاعل و در جملهی وابسته بلافاصله پس از عبارت ربطی میآید.
> Der Text lässt sich nur schwer übersetzen. > (این متن فقط بهسختی قابل ترجمه است.)
> Diese Tür lässt sich nicht öffnen. > (این در باز نمیشود. / این در قابل باز شدن نیست.)
این ساخت بسیار رسمی است و بیشتر در متون حقوقی، قراردادها، راهنماهای فنی و مقالات علمی دیده میشود. «zu» در اینجا نقش حرف اضافهی معنادار (Modalpartikel) را ندارد، بلکه بخشی از ساخت نحوی است:
> Die Rechnung ist bis Freitag zu bezahlen. > (صورتحساب تا جمعه باید پرداخت شود.)
> Dieser Fehler ist unbedingt zu vermeiden. > (این خطا باید بههرحال اجتناب شود.)
> Die Frist ist einzuhalten. > (مهلت باید رعایت شود.)
معادل مجهول این جملات: «Die Rechnung muss bezahlt werden»، «Dieser Fehler muss vermieden werden» و «Die Frist muss eingehalten werden» است. همانطور که میبینید، ساخت «sein + zu + Infinitiv» فشردهتر و اداریتر است. در این ساخت، «zu» مستقیماً قبل از مصدر میآید و بین آنها فاصلهای نیست؛ اگر مصدر صرفشدنی باشد (trennbares Verb)، «zu» بین پیشوند و بقیهی فعل قرار میگیرد، مثلاً «aufzumachen» نه «zuumachen».
یکی از زیباترین روشهای جایگزینی مجهول در آلمانی، تبدیل فعل به صفت قابلانفعالی است. پسوند «-bar» از فعلهایی ساخته میشود که در فارسی معمولاً با «قابل + مصدر» ترجمه میشوند:
> lernen → lernbar (قابلیادگیری) > lösen → lösbar (قابلحل) > tragen → tragbar (قابلحمل، پوشیدنی) > essen → essbar (خوراکی) > benutzen → benutzbar (قابلاستفاده) > vermeiden → vermeidbar (قابلاجتناب)
نکتهی مهم این است که این صفتها در جمله با افعال کمکی مثل «sein» بهکار میروند و مفهوم مجهول را میرسانند: «Das Problem ist lösbar» یعنی «Das Problem kann gelöst werden». پسوند «-lich» هم گاهی نقش مشابهی دارد، مثلاً «verständlich» (قابلفهم) از «verstehen» و «erträglich» (قابلتحمل) از «ertragen». پسوند «-abel» معمولاً از مصدرهای خارجی میآید: «akzeptabel»، «respektabel».
| ساخت | ساختار دستوری | کاربرد اصلی | مثال | |---|---|---|---| | sich lassen + Inf. | sich + lässt/ließen + Inf. | امکانپذیری، اجازهپذیری | Das Fenster lässt sich öffnen. | | sein + zu + Inf. | ist/sind + zu + Inf. | ضرورت، دستورالعمل رسمی | Die Regeln sind zu beachten. | | صفت با -bar/-lich | sein + Adjektiv | قابلیت، ویژگی | Das Buch ist lesbar. |
هرچند هر سه ساخت در ظاهر مفهوم مجهول را منتقل میکنند، اما تفاوتهای ظریفی دارند. «sich lassen» بر «شدنی بودن» تأکید دارد و لحن آن خنثی یا کمی رسمی است. «sein + zu + Infinitiv» حس «بایستگی» و الزام را القا میکند و کاملاً رسمی است. صفتهای «-bar» هم بیشتر بر ویژگی ذاتی شیء تأکید دارند، نه بر موقعیت. بهعنوان تمرین ذهنی، سعی کنید خودتان جملاتی با هر سه ساخت دربارهی یک موضوع بسازید و تفاوت لحن را حس کنید.
| ساخت | ساختار دستوری | کاربرد اصلی | نمونهی آلمانی | معادل فارسی |
|---|---|---|---|---|
| sich lassen + Inf. | sich + lässt + Infinitiv | امکانپذیری، اجازه | Das Fenster lässt sich öffnen. | این پنجره قابل باز شدن است. |
| sein + zu + Inf. | ist/sind + zu + Infinitiv | ضرورت رسمی، دستور | Die Regeln sind zu beachten. | قوانین باید رعایت شوند. |
| -bar/-lich | sein + Adjektiv | قابلیت ذاتی، ویژگی | Das Buch ist lesbar. | این کتاب خوانا است. |
| -abel | sein + Adjektiv | قابلیت (از مصدر خارجی) | Der Vorschlag ist akzeptabel. | این پیشنهاد قابلقبول است. |
Das Problem lässt sich nicht so einfach lösen.
این مسئله بهاین سادگی قابلحل نیست.
Die Anmeldung lässt sich online durchführen.
ثبتنام بهصورت آنلاین قابل انجام است.
Der Mietvertrag ist sorgfältig zu prüfen.
قرارداد اجاره باید با دقت بررسی شود.
Die Nebenwirkungen sind zu berücksichtigen.
عوارض جانبی باید در نظر گرفته شوند.
Diese Schrift ist kaum lesbar.
این خط بهسختی خوانا است.
Der Akku ist nicht austauschbar.
این باتری قابل تعویض نیست.
Sein Verhalten war nicht tolerierbar.
رفتار او قابلتحمل نبود.
Die Bedingungen sind verhandelbar.
این شرایط قابل مذاکره هستند.
فارسیزبانها معمولاً در ساخت «sich lassen + Infinitiv» فعل اصلی را بهجای مصدر، بهصورت گذشته یا شخصدار میآورند؛ مثلاً مینویسند «*Das Problem lässt sich gelöst» بهجای «Das Problem lässt sich lösen». این خطا از تفاوت ساختاری دو زبان میآید: در فارسی ما اغلب با ساخت «شدنی است» روبهرو هستیم که در ظاهر شبیه صفت مفعولی گذشته است، اما در آلمانی «sich lassen» همواره مصدر کامل (Infinitiv I) میخواهد و هیچگاه شکل «ge-...-t» نمیگیرد. بهعلاوه، برخی فارسیزبانها «sich» را با مفعول صریح اشتباه میگیرند و مینویسند «*lässt das Fenster sich öffnen»، در حالیکه «sich» در این ساخت ضمیر انعکاسی سومشخص است و نمیتواند با مفعول دیگری جایگزین شود.
۴ تمرینِ این درس
خواندنِ قاعده کافی نیست. با حسابِ رایگان تمرینهای همین درس، آزمونِ جامع، پیگیریِ پیشرفت و تصحیحِ نوشتار با هوش مصنوعی را داری.
شروع رایگان